Geschiedenis van Archipelbuurt

Lees meer over de geschiedenis van deze Haagse wijk.

De Archipelbuurt wordt begrensd door de Scheveningseweg, Ary van der Spuyweg, Kerkhoflaan, Koninginnegracht en de Javastraat.

Ontwikkelingsgeschiedenis

De Archipelbuurt was bedoeld als woonwijk, georiënteerd op de binnenstad met zijn voorzieningen. Ze behoort tot de eerste grootschalige 19de-eeuwse stadsuitbreidingen buiten de singelomgrachting uit de 17de eeuw. Het stratenpatroon is tussen 1869 en 1889 aangelegd. Alleen Willemspark I (1857-1863) en delen van de Stationswijk (1861) kwamen enige jaren eerder tot stand. Tegelijkertijd met de Archipelbuurt ontstonden de Zeeheldenbuurt, Schilderswijk-oost, Bezuidenhout-west (ongeveer 1870-1890), Willemspark II (1870 en later) en de eerste aanleg van het Van Stolkpark (1875 en later).

1850

Rond 1850 was het gebied van de latere Archipelbuurt nog landelijk van karakter. De ruimtelijke structuren die de vorm en grootte van de uitleg zouden bepalen waren reeds grotendeels aanwezig. De Israëlitische Begraafplaats langs de Scheveningseweg (ca. 1690), de Rooms-Katholieke Begraafplaats (ca. 1831) en Algemene Begraafplaats (1830) langs de Kerkhoflaan belemmerden een verdere uitleg naar het westen en noorden. Aan de oostzijde wordt de wijk afgesloten door het Kanaal, dat in de jaren dertig van de 19de eeuw werd aangelegd in het verlengde van de Prinsessegracht. De Javastraat is van oorsprong een oude landweg, die tot 1861 Laan van Schuddegeest werd genoemd. Tegenover Willemspark I was deze straat al enige jaren voor de eerste aanleg van de Archipelbuurt grotendeels bebouwd.

Van belang voor de ontwikkeling van de buurt was tevens de aanwezigheid van de Alexanderkazerne (1841-1848) en het aan de overzijde van de huidige Burgemeester Patijnlaan gelegen grote exercitieterrein (nu Burgemeester De Monchyplein). Een groot deel van het voormalige exercitieterrein bleef na de bouw van het stadhuis tot in de jaren negentig onbebouwd.

Aanleg

De aanleg en exploitatie van de Archipelbuurt kwamen, met uitzondering van het Prinsevinkenpark, op de gebruikelijke laat-19de-eeuwse wijze tot stand. Het ontbreken van een vooropgezette hoofdstructuur is hierbij kenmerkend. Particuliere beleggers (waaronder De Lint) of exploitatiemaatschappijen ('Duinweide' en 'Suriname') verwierven zich een stuk grond waarop een stratenplan werd uitgezet. De commerciële uitgangspunten leidden tot een hoge bebouwingsdichtheid en de aanleg van een recht stratenpatroon, grotendeels gebaseerd op bestaande ruimtelijke structuurelementen als wegen en waterlopen.

De eerste straten die werden aangelegd waren de Balistraat en de Sumatrastraat (1869). Daarna werd het gebied westelijk van de Bankastraat van een stratenplan voorzien en vervolgens de overige gebieden tot aan de Koninginnegracht.

De aanleg van de straten ten noorden van de Laan Copes van Cattenburch geeft een meer planmatige indruk dan ten zuiden hiervan. Dit deel van de wijk bestaat uit lange rechte oost-west georiënteerde straten met haaks hierop gelegen korte verbindingsstraten. Van een kwalitatief hoogstaande stedenbouwkundige opzet is echter geen sprake. Een uitzondering hierop vormt het in 1883 aangelegde Bankaplein met de brede zichtassen van de Bankastraat en de Riouwstraat. De belangrijke straten, oorspronkelijk voorzien van bomen of plantsoenen, zijn breed aangelegd en bezitten monumentale bebouwing: de Laan Copes van Cattenburch, Burgemeester Patijnlaan, Burgemeester Van Karnebeeklaan, het Nassauplein, de Surinamestraat, Koninginnegracht, Riouwstraat, Scheveningseweg en Javastraat.

Waardevolle groenbeplanting is nog slechts aanwezig in de Surinamestraat, aan het Nassauplein, in de Timorstraat en de Burgemeester Patijnlaan. De wijk kent tevens een groot aantal op binnenterreinen gelegen arbeidershofjes.

Van een geheel afwijkende opzet en met een eigen karakter is het Prinsevinkenpark in het noordwestelijk deel van de wijk, dat niet aansluit op de indeling in rechte straten. Het is in 1888 aangelegd naar ontwerp van de architect W B. van Liefland als een villapark rond een ovaalvormig plein met een gebogen stratenpatroon. De invulling van het middendeel vond pas in de eerste decennia van deze eeuw plaats.

Structurele en/of functionele veranderingen

In de breed aangelegde straten met monumentale bebouwing en in het Prinsevinkenpark is de woonfunctie voor een groot deel vervangen door kantoren. De Javastraat, oorspronkelijk een specifieke woonstraat, is tussen het Nassauplein en de Koninginnegracht getransformeerd in een winkelstraat. In het lage deel van de Bankastraat was de winkelfunctie al vrij snel na de eeuwwisseling sterk toegenomen.

In een aantal straten zijn nog voor 1940 panden vervangen. Deze bebouwing is niet van bijzondere architectuurhistorische waarde. In schaal en opbouw passen zij evenwel goed in de omgeving (bv. Koninginnegracht 77-77b).

Bebouwing van na 1945 is op meerdere plaatsen in de wijk aanwezig. In de Riouwstraat tussen Borneostraat en Bankaplein en op de locatie van het huidige kantoor van de Nationale Investeringsbank aan het Carnegieplein is door oorlogsgeweld in de Tweede Wereldoorlog de oorspronkelijke bebouwing vernietigd. De naoorlogse woningen in de Riouwstraat/Borneostraat sluiten redelijk aan bij het oorspronkelijke bebouwingsbeeld, maar het kantoor van de Nationale Invensteringsbank detoneert in schaal, vorm en materiaal in zijn omgeving. Dit geldt tevens voor de naoorlogse kantoorgebouwen Prinsevinkenpark 19 en Bankastraat 131.

Grootschalige nieuwbouw bevindt zich ter plaatse van de in 1971 gesloopte Alexanderkazerne en het voormalige exercitieterrein. Op de plaats van de kazerne verrezen de woningcomplexen van de architecten Sj. Schamhart (Couperusduin, 1973) en C. Weber (1982). Op het voormalig exercitieterrein zijn het stadhuiscomplex van J.B. Luthmann (1947-1953, ontwerp 1935) en het hoofdbureau van politie van W.S. van der Erve (1954-1959) gesitueerd. Met de bouw van het voormalige stadhuis is een verbinding naar het Nassauplein gemaakt door de westelijke gevelwand van dit plein te doorbreken. In 1980 is na afbraak van een rij herenhuizen op de hoek van de Burgemeester Patijnlaan en de Burgemeester van Karnebeeklaan het politiebureau met een nieuwe vleugel uitgebreid.

In de jaren 1990-1991 verrees op de hoek van de Borneostraat en de Burgemeester Patijnlaan een bejaardentehuis naar ontwerp van R. Bofill. Na de afbraak van het stadhuis in de tweede helft van de jaren negentig verrees op deze plaats een complex appartementsgebouwen eveneens naar ontwerp van deze Spaanse architect.

(Bron: Monumenten inventarisatieproject Den Haag 1850-1940. Den Haag 1992)

Meer weten? Lees dan ook:

• E.M.C.M. Janson, De Archipelbuurt. Geschiedenis van een Haagse woonwijk. Den Haag 1972.
• E.M.C.M. Janson, De Archipelbuurt en het Willemspark. De geschiedenis van twee Haagse woonwijken. Den Haag 1977.
• G. Rijven, De Archipel, een buurtindruk. 's-Gravenhage 1979. Uitg. t.g.v. de 100ste verjaardag van de Riouwstraat.
• Archipel-Willemspark, wijkblad, 1971 jrg. 1 - (incompleet).