Persbericht

Het Groot Woordenboek van de Formatie

Gepubliceerd: 20 juni 2022Laatste wijziging: 23 augustus 2022

Het proces van de vorming van een nieuwe coalitie kent z’n eigen woorden en begrippen. Omdat hier geen vaste regels voor zijn, gebeurt het in iedere gemeente anders. Op een andere manier, met een andere procedure, en een andere invulling van begrippen. Eén begrip is overigens redelijk onomstreden; namelijk de formatie, in de betekenis van het proces van coalitievorming. Overigens gaat de formatie in Den Haag in 2022 anders dan de formatie in 2018. Hieronder een poging om voor de belangrijkste begrippen uit de formatie een beschrijving te geven.

Collegevorming

Vrijwel gelijk na formele de vaststelling van de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen wordt de nieuwe gemeenteraad geïnstalleerd. De raad is het hoogste bestuursorgaan van de gemeente. Deze volksvertegenwoordiging controleert onder meer of het dagelijks bestuur van de gemeente, het college van burgemeester en wethouders, z’n werk goed doet.

De gemeenteraad bepaalt bij meerderheid welke politieke partijen er wethouders gaan leveren en hoeveel wethouders er komen. In de praktijk betekent dit dat een aantal partijen een coalitie vormt. Partijen die niet deelnemen aan de coalitie worden aangeduid als oppositiepartijen.

Uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) uit 2021 blijkt dat de duur van het vormen van een college het afgelopen decennium is toegenomen. In 2018 duurde collegevorming gemiddeld 64 dagen. In 2014 was dat gemiddeld 49 dagen, zo staat in het rapport ‘De duur van formaties en de lengte van college-akkoorden’.

Coalitie en coalitieakkoord

Een coalitie is in dit geval een verbond van twee of meer partijen die (meestal) gezamenlijk de meerderheid in de gemeenteraad hebben. De raad van Den Haag heeft 45 raadsleden, de meerderheid is dus 23 raadszetels of meer.

De samenwerkende partijen spreken onder meer af wat hun plannen voor de komende vier jaar zijn. Waarop gaan ze sturen, waaraan gaan ze het beschikbare geld besteden? Dit wordt opgeschreven in het coalitieakkoord.

Ook bespreken ze af hoeveel wethouders er komen, wie er wethouder worden en welke portefeuilles (onderwerpen) de wethouders krijgen.

Volgens het Groningse onderzoek nam overigens ook de gemiddelde lengte van college akkoorden nam toe: van (afgerond) 34.000 tekens naar 40.000 tekens.

Raadsakkoord
In een aantal gemeenten wordt gewerkt met een raadsakkoord. Dat is een afspraak tussen alle politieke partijen die in de gemeenteraad zijn vertegenwoordigd. In dit akkoord staan de gezamenlijke plannen voor de komende vier jaar. In Den Haag is dit niet aan de orde.

Verkenning en informatie

Tijdens een kabinetsformatie zijn er meestal drie fases te onderscheiden: de verkenning, de informatie en daarna de formatie. Op gemeentelijk niveau is dit onderscheid niet zo duidelijk. Ook worden termen door elkaar heen gebruikt.

Gebruikelijk is dat de grootste partij in de nieuwe gemeenteraad het voortouw voor het vormen van een coalitie neemt. Dat was ook in Den Haag het geval. Daar werden de ‘verkenners’ deze keer echter informateur genoemd. Hun taak was hetzelfde: uitzoeken welke meerderheidscoalities mogelijk waren rond die grootste partij.

Toen dit niet slaagde werden  er twee ‘verkenners’ aangesteld die als taak kregen uit te zoeken welke mogelijkheden er waren om te komen tot een ‘gedragen meerderheidscoalitie’. Ook die verkenningsrond leverde geen overeenstemming op.

Na deze periode kwamen de partijen in de Haagse gemeenteraad tot een creatieve stap: zij vroegen J.P.H. Donner advies te geven over een oplossing voor de impasse waarin de formatie verkeerde. Daarmee werd de term ‘adviseur’ geïntroduceerd.

 

Verkenners en informateurs, formatie en formateur

Steeds vaker worden er ook op gemeentelijk niveau mensen aangesteld die de politieke partijen helpen om te komen tot een coalitie en een coalitieakkoord. Het praat immers makkelijker als een onafhankelijke deskundige de gesprekken leidt. Meestal zijn deze verkenners en (in)formateurs mensen die gepokt en gemazeld zijn in de politiek-bestuurlijke wereld.

In 2018 werkte, volgens de VNG, een derde van de gemeenten met een (in)formateur. Vaak in de grotere gemeenten. Vooral kleinere gemeenten deden het op eigen kracht. Dat betekent dat het proces dan geleid worden door een van de fractievoorzitters.

Onderhandelingen en onderhandelaar

Voor de gesprekken over de coalitievorming en het coalitieakkoord schuiven de deelnemende politieke partijen ‘onderhandelaars’ naar voren. Dat zijn fractievoorzitters, raadsleden en (bij kleine) fracties fractievertegenwoordigers. Soms zijn deze mensen ook wethouder in de ‘oude’ coalitie. Als zij aan tafel zitten dan hebben ze echter een andere pet op, namelijk die van ‘onderhandelaar’.

Demissionair of toch niet?

Is een college na de verkiezingen ook demissionair, net als het kabinet? Het antwoord is ‘nee’. Het college met de zittende wethouders blijft na verkiezingen in functie tot het moment dat de gemeenteraad tenminste de helft van het aantal benodigde nieuwe wethouders heeft benoemd. De burgemeester blijft sowieso in functie.

Officieel mag het college alle besluiten nemen die zij nodig vinden, maar zoals altijd wordt hun speelruimte bepaald door de gemeenteraad, het hoogste bestuursorgaan in de gemeente.


Meer informatie: