Wijnhavenkwartier; kroon op Den Haag Nieuw Centrum

Lees meer over de geschiedenis van het Wijnhavenkwartier

Wijnhavenkwartier, hoogtepunt in Den Haag Nieuw Centrum, levert een grote bijdrage aan een levendige binnenstad met een aantrekkelijke mix van wonen, werken, cultuur, winkelen en horeca.

geschiedenis

Het Wijnhavenkwartier ligt centraal in Den Haag. Het gebied tussen het Spui, Centraal Station, de Kalvermarkt en de Schedeldoekshaven floreert in de 17e eeuw. Daarna wordt dit minder. Er is veel criminaliteit en verkrotting en na verloop van tijd worden de grachten gedempt en veel gebouwen gesloopt. Het Wijnhavenkwartier wordt een probleemgebied in Den Haag. Sinds begin 1900 houden diverse grote en bekende architecten en stedenbouwkundigen (zoals Berlage, Lindo, Dudok, Mouton, Nervi en Weeber) zich met het gebied bezig. Diverse gebieds- en structuurplannen worden geschreven maar er wordt weinig van uitgevoerd. In 1979 worden de ministeriegebouwen aan de Turfmarkt opgeleverd en zes jaar later volgt de Zwarte Madonna. Het gebied heeft nog steeds weinig sfeer en er is nog nauwelijks een link met het centrum. En dat is jammer, want het Wijnhavenkwartier is een goede verbinding tussen het Centraal Station en de rest van het centrum. Maar er is goed nieuws. Er wordt hard aan gewerkt om hier verandering in te brengen en van het Wijnhavenkwartier een toplocatie te maken! 

Nieuw elan

In de jaren’90 van de vorige eeuw (1990) start de ommekeer. Met de bouw van het Stadhuis en de Resident krijgt het gebied in de directe omgeving van het Wijnhavenkwartier nieuw elan. De benoeming van Den Haag Nieuw Centrum tot sleutelproject geeft daar nog een extra impuls aan. Het centrum van Den Haag zit sindsdien nadrukkelijk in de lift. De vernieuwingsoperatie van het centrum heeft de trek de stad uit van middeninkomens en bedrijven kunnen keren. Intensivering, functiemenging en hoogwaardige architectuur zijn een succesformule gebleken. De gemeente heeft het Wijnhavenkwartier altijd in deze positieve tendens willen betrekken. Die wens wint aan realiteitszin als eind jaren ’90 de Rijksgebouwendienst aangeeft dat de ministeries toe zijn aan een grootscheepse opknapbeurt. Uiteindelijk blijkt dat te duur waarna op basis van een zorgvuldig besluitvormingsproces wordt besloten tot nieuwbouw op de plek van de Zwarte Madonna.

Waar de markt het jarenlang niet aandurft om de ontwikkeling van het Wijnhavenkwartier en omgeving op te pakken, veranderen forse overheidsinvesteringen de toekomstperspectieven. De investering van de gemeente in het nieuwe Stadhuis heeft de weg vrijgemaakt voor de Resident. Zo gaat het nu ook in het Wijnhavenkwartier: het Rijk investeert in de nieuwbouw van twee ministeries waardoor het voor de markt aantrekkelijk wordt in het overige deel van het Wijnhavenkwartier te investeren. Met de huidige investeerders kan ook dit gebied dezelfde kwaliteit krijgen als de rest van Den Haag Nieuw Centrum. Het Wijnhavenkwartier zal van een gesloten, onaantrekkelijk kantoor- en woongebied veranderen in een open, levendig en aantrekkelijk woon, werk, winkel en uitgaansgebied. Het wordt echt een gebied voor en van de hele stad. Samen met Den Haag Nieuw Centraal vormt het Wijnhavenkwartier de kroon op Den Haag Nieuw Centrum. 

 

Tijdslijn

17e eeuw	Rond het Spui worden grachten en havens gegraven. Via de Vliet vormen deze water-wegen de verbinding met het achterland van Den Haag en ook met Delft. Zo ontstaat een levendige handel met ambachtelijke bedrijvigheid. Maar er kwam ook andere nering: logementen, prostitutie en criminaliteit. In 1649 wordt de Nieuwe Kerk opgeleverd.
18e eeuw	Het gebied raakt in verval. De schepen worden groter en kunnen de kleine haventjes niet meer in. De havens verliezen hun functie en zijn bovendien sterk vervuild.
20e eeuw	In het begin van de 20e eeuw was er van het oorspronkelijke Spui en omgeving weinig over. De tijd, verkrotting, economische achteruitgang, en de slopershamer hadden de stad van een karakteristiek en belangrijk deel van haar centrum beroofd.
1908	Berlage en Lindo presenteren hun plan voor Den Haag. Onderdeel is het plan voor een nieuw stadhuis tussen de Kalvermarkt en de Turfmarkt.
1911	Het ontwerp van Berlage wordt aangenomen, maar het merendeel wordt nooit uitgevoerd. Toch is de invloed van Berlage nog steeds van groot belang, óók voor de huidige stad. De verkeersdoorbraken zoals de Grote Marktstraat, de Hofweg en de Vondelstraat maakten de binnenstad klaar voor de opkomst van het autoverkeer. Daardoor werd schaalvergroting en nieuwbouw (voorbeeld: Bijenkorf) mogelijk.
1920	Verdere verkrotting van het Wijnhavenkwartier (voorheen Spuikwartier), tevens eerste nieuwbouw Grote Markstraat.
1934	Dudok wordt gevraagd voor de uitbreiding van de stad met een integraal plan te komen.
1949	1949 Dudok presenteert zijn ‘Structuurplan’: vergroting van het stadscentrum en verspreiding van de stadsfuncties over een groter gebied. Op die manier moet de verkeersdruk afnemen. Dudok wil ook een nieuw regeringscentrum in het Wijnhavenkwartier en herbouw van Bezuidenhout (na bombardement in de WO II) inclusief een ondergronds station. Probleem is echter dat het Rijk niet één ministeriewijk wil. En ook de Nederlandse Spoorwegen sputteren tegen. Daardoor worden alleen enkele deelplannen gerealiseerd. Het Wijnhavenkwartier blijft tot diep in de jaren ’50 ongemoeid.
jaren '50	Veel krotten en sloppen in het Wijnhavenkwartier worden gesloopt. De plannen van Dudok komen echter niet van de grond, waardoor nieuwbouw uit blijft.
1956	Plan Mouton: Een nieuw, groter (half verdiept) station zo dicht mogelijk aan de Bezuidenhoutseweg en alle ministeries concentreren rond de Koekamp. Niet uitgevoerd: te duur, te ambitieus.
1957	Nieuw gemeentelijk structuurplan.
1958	De verordening Houtmarkt – Turfmarkt wordt vastgesteld. Op die basis worden uiteindelijk alleen twee kantoorgebouwen gerealiseerd: het gebouw ‘Lummus’ aan de Houtmarkt en een kantoorpand aan de Kalvermarkt.
1962	Plan Nervi: Dit plan voorziet onder meer in een toren van 140 meter hoog aan de Schedeldoekshaven.
1964	Plan Nervi sneuvelt grotendeels na een procedure bij de Kroon. Een volledige ontwikkeling van het Wijnhavenkwartier komt niet van de grond.
1965	Gemeente sluit een ‘kavelovereenkomst’ met het Rijk. Zes kavels worden door de gemeente bouwrijp gemaakt. Ook zorgt de gemeente voor infrastructuur. In ruil daarvoor verplicht het Rijk zich tot afname van de kavels. Dit heeft echter geen concrete bouwactiviteiten tot gevolg.
1967	Min of meer op basis van het plan Nervi wordt het Transistorium (tegenwoordig verbouwd tot het ministerie van VWS) opgeleverd. Dit Transistorium verrees op de plek van het afgebrande gebouw voor Kunsten en Wetenschappen.
1970	De Exploitatie Maatschappij Scheveningen van Zwolsman (had grond Wijnhavenkwartier in eigendom) werd moedeloos van alle gestrande plannen en verkocht de grond in 1970 aan het Alg. burgerlijk Pensioenfonds. Vervolgens kwam de grond via het Rijk in handen van de RGD.
	De gemeente geeft opdracht voor een ontwerp voor het hele Wijnhavenkwartier: wordt gemaakt door architectenbureau Lucas & Niemeyer. Plan heet De Nieuwe Hout. Beleggers zijn echter niet geïnteresseerd en Wijnhavenkwartier blijft leeg.
1971	Delen van het Haagse centrum worden door het toenmalige ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (WVC) aangewezen als Beschermd Stadsgezicht. Het oostelijk deel (waaronder ook het Wijnhavenkwartier) blijft buiten beschouwing.
1975	Op basis van het plan van Lucas & Niemeyer wordt gestart met de bouw van de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties.
	Sloop bebouwing Muzenstraat.
jaren '70	Veel woningen in het gebied komen leeg te staan en omzet ondernemers daalt.
1979	Oplevering ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties (architect Lucas & Niemeyer).
	Oplevering Prins Bernhardviaduct (Rivierenbuurt daardoor afgesneden van Wijnhavenkwartier).
1981	Gemeenteraad besluit dat het Wijnhavenkwartier een multifunctionele invulling moet krijgen, met woningen, kantoren en cultuur. Drie architecten (Hertzberger, Weeber en Quist) worden uitgenodigd hun stedenbouwkundige visie te ontwikkelen. Weebers plan wordt gekozen. Hij creëert een plein tegenover de Nieuwe Kerk en grote bouwblokken richting het station. Ook komt hij met het idee van een wandelroute van het Spuiplein naar CS. Visie Weeber: doelstelling > multifunctioneel: mix kantoren, woningen, winkels en cultuur. Herstel stadscentrum.
1985	De Zwarte Madonna wordt opgeleverd (architect: Weeber).
1986	Duivesteijn: ’We missen een hart in het centrum’: pleidooi voor stadhuis naar Wijnhavenkwartier, als vliegwiel voor het gebied. Duivesteijn krijgt langzaam maar zeker de raad mee en de voorbereidingen voor bouw van een nieuw stadhuis op het Monchyplein worden gestaakt. De gedachte van Duivesteijn komt voort uit het feit dat de markt weigert in het gebied te investeren. Dat leidt tot verpaupering. De lokale overheid moet hier verantwoordelijkheid nemen en een handje helpen. Het ‘gat in de stad’ moet worden gedicht. Tegelijkertijd ligt er de kans om de versnipperde huisvesting van de gemeentelijke kantoren weer te concentreren. Destijds werd Duivesteijn niet door iedereen geloofd; achteraf toch gelijk gekregen!
1986-1989	Bouw Theatercentrum aan de overkant van het Spui.
1987	Oplevering Nederlands Danstheater (architect: OMA).
	Oplevering Dr. Anton Philipszaal (architect: Vermeulen).
1988	Opnieuw worden delen van het Haagse centrum door het ministerie van WVC aangewezen als Beschermd Stadsgezicht. Het oostelijk deel (waaronder ook het Wijnhavenkwartier) blijft wederom buiten beschouwing.
	Vierde Nota Ruimtelijke Ordening: compacte stad gedachte. Den Haag kiest ervoor het gebied tussen Babylon en de Nieuwe Kerk te vernieuwen.
1989	Raad stemt in met bouw van Stadhuis (plan Meier).
1990	Den Haag Nieuw Centrum wordt aangewezen als ‘Sleutelproject’
	Start bouw Stadhuis (architect: Meier).
1991	Krier komt met Strategisch plan.
1992	Oplevering ministerie van VROM (architect: Hoogstad).
	Oplevering Mercure Hotel (architect: Weeber).
1993	Oplevering Theater aan het Spui (architect: Hertzberger).
	Ondertekening Sleutelconvenant Den Haag Nieuw Centrum door gemeente en Rijk.
1994	Besluit tot samenvoegen van de beschermde stadsgezichten (Wijhavenkwartier blijft buiten beschouwing).
1995	Oplevering Stadhuis.
	De Catalaanse architect Joan Busquets maakt een integraal ontwerp voor de openbare ruimte van het Spuiplein en de Turfmarktroute.
1997	Den Haag Nieuw Centraal wordt door het Rijk aangewezen als ‘Nieuw Sleutelproject’.
1998	Oplevering ministerie van VWS (Castalia, voormalige Transistorium / architect Michael Graves & Associates).
	Gebouwen ministeries raken verouderd waarbij de RGD voor de keus komt: groot onderhoud, herontwikkeling (grootscheepse renovatie) of nieuwbouw. De gebouwen functioneren niet meer goed (indeling), uitstraling wordt als gedateerd ervaren (te massief) en er is geen aansluiting met de stad. Tegelijkertijd wil gemeente kwaliteits-verbetering van het Wijnhavenkwartier en dan vooral de Turfmarktroute. Dat is een extra pleidooi voor renovatie of nieuwbouw. Groot onderhoud wordt niet uitgevoerd en zowel gemeente als RDG zet in op ‘herontwikkeling’. Rijksgebouwendienst (RGD; eigenaar ministeries) en gemeente organiseren prijsvraag onder vijf architecten: Kleihues, Busquets, Van Egeraat, Hootsmans en Coenen komen ieder met een plan. Opdracht: ‘revitalisering van bestaande complex’. Plan van Jo Coenen heeft de voorkeur. Hij wordt daarom gevraagd zijn plan (Cour de la Haye) nader uit te werken (Haalbaarheidsstudie).
1999	Resultaten haalbaarheidsonderzoek: inhoudelijk akkoord maar het plan van Jo Coenen blijkt voor het Rijk te duur, onder meer door hoge kosten tijdelijke huisvesting. Als gevolg hiervan wordt de renovatie een halt toe geroepen.
	Oplevering Zürichtoren (architect: Cesar Pelli & Associates).
2000	Oplevering Muzentoren (architect: Krier Kohl Architekten).
	Oplevering De Resident.
	Nieuwe afweging RGD: renovatie of nieuwbouw. Nieuwbouw van de ministeries op afzonderlijke locaties blijkt het meest logisch. Belangrijke eis van de RGD is dat nieuwbouw van beide ministeries in het bestuurscentrum en op loopafstand van het Binnenhof gerealiseerd moet worden. Tegelijkertijd wil de gemeente vanuit economisch perspectief het Wijnhavenkwartier een impuls geven (meer vitaliteit, hogere dichtheid). Er volgt een locatieonderzoek uitgevoerd door de gemeente (i.s.m. RGD). Daarbij komt de Zwarte Madonna als meest geschikte nieuwbouwlocatie uit de bus.
2001	Op basis van het locatie-onderzoek stelt de gemeente voor de Zwarte Madonna te slopen, waarna op die plek één ministerie komt. Op de plek van de twee bestaande ministeriegebouwen komt vervolgens – zo is het plan – één nieuw ministerie en één woontoren terug. (Twee ministeries op de plek Zwarte Madonna was toen nog niet aan de orde omdat qua hoogte werd uitgegaan van max 85 meter). Functiemenging moet blijven (wonen moet ook in het nieuwe Wijnhavenkwartier een plaats krijgen), zo vinden zowel de gemeenteraad als wethouder Hilhorst. Als gevolg daarvan wordt besloten dat er 300 woningen uit de (prijs)categorie Zwarte Madonna terugkeren in het centrum, waarvan 125 in de nieuwe woontoren.
	De ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties willen toch gezamenlijke huisvesting. Richard Meier komt daarop met een Stedenbouwkundige studie voor het Wijnhavenkwartier. Meier combineert de economische wensen van de gemeente met de huisvestingswensen van de twee ministeries. Daaruit komt het plan zoals het – in grote lijnen – nu nog steeds actueel is. Meier stelt voor de Zwarte Madonna te slopen en vervolgens op die plek de beide ministeries en een woontoren te bouwen. Na oplevering van die torens kunnen de huidige ministeriegebouwen worden gesloopt, waarna ook die plek vrij komt voor economisch interessante bouwprojecten en woningbouw en voorzieningen voor de stad.
	Gemeenteraad stemt in met plan van Meier.
	Raad besluit tot aankoop Zwarte Madonna (en dus besluit sloop).
	Gemeente sluit intentieovereenkomst met RGD en MAB.
	De nieuwe Hoogbouwnota wordt door de gemeenteraad vastgesteld. Hierdoor wordt een maximale hoogte van 140 meter mogelijk in het Wijnhavenkwartier. Daarmee wordt aan een belangrijke randvoorwaarde voor het ‘plan Meier’ voldaan.
	Later dat jaar volgen er nog enkele aanpassingen aan het plan Meier: Er komen minder torens en de torens die blijven, lopen qua hoogte af (hoogste bij VROM, laag bij Spui). Dit leidt tot ‘werkschrift 2’ dat via B&W en de commissie de inspraak ingaat. Daarmee is het 'Stedenbouwkundig plan Wijnhavenkwartier" gereed.
2002	De oppositie in de gemeenteraad komt met een alternatief plan. Daarbij worden zowel de Zwarte Madonna als de ministeriegebouwen gehandhaafd. Plan is om Binnenlandse Zaken & Koninkrijksrelaties in de ministeriegebouwen te laten. In de ruimte die resteert komen woningen. Voor Justitie moet dan nieuwbouw elders in de stad (bv: Koningin Julianaplein) komen. Een deel van de woningen in de Madonna wordt verkocht. Op die manier wordt geld gegenereerd waarmee de totale Madonna opgeknapt kan worden. Het uitgewerkte plan van de oppositie wordt afgewogen tegen het 'Stedenbouwkundig plan Wijnhavenkwartier" van het college (visie Meier). Het alternatief wordt gezien als minder ambitieus en vernieuwend, en het alternatief draagt niet bij aan de gewenste kwaliteit voor het gebied rond CS. Daarop kiest de gemeenteraad definitief voor het 'Stedenbouwkundig plan Wijnhavenkwartier’ van het college. Dat is op 26 sept. 2002.
	Gemeente koopt Zwarte Madonna en Haag Wonen ontwikkelt de woontoren met o.a. 125 sociale huurwoningen. Dit wordt gevolgd door de aanwijzing van de Zwarte Madonna als ‘actiegebied’.
	Gemeente sluit samenwerkingsovereenkomst met RGD/ de Staat en een vervolg intentieovereenkomst met MAB.
	Zeven architecten maken ontwerp voor nieuwbouw ministeries: Neutelings Riedijk, Mecanoo, Kollhoff, SHL, Bolles & Wilson, NBBJ en Foster & Partners. Hieruit wordt de Berlijnse architect Kollhoff op basis van zijn plan ‘Chicago aan de Turfmarkt’’ geselecteerd. Centraal in zijn plan staat de inpassing. De torens passen in het stedelijk weefsel van de stad en er wordt bijzondere waarde gehecht aan de onderste verdiepingen (plint). Ook op die manier wordt de aansluiting met de stad gezocht.
6 januari 2003	Gemeente wordt officieel eigenaar Zwarte Madonna (was Haag Wonen).
2003	Oplevering Hoftoren (architect Kohn Pedersen Fox). Deze toren is voor de kantorenmarkt ontwikkeld. De RGD (OCW) kwam pas later in beeld.
	Sloopvergunning Zwarte Madonna wordt verleend.
	Architectenbureau Rapp en Rapp gaat woontoren ontwerpen.
11 december 2003	Bestemmingsplan Wijnhavenkwartier vastgesteld door gemeenteraad.
21 april 2004	Bouwvergunning ministeries verleend.
6 juli 2004	Provincie akkoord met bestemmingsplan Wijnhavenkwartier.
12 januari 2005	Uitspraak Raad van State: Sloopvergunning Zwarte Madonna onherroepelijk.
20 juli 2005	Uitspraak Raad van State: Bestemmingsplan vernietigd n.a.v. beroep bewoners Zwarte Madonna, Singelpingel en Parkeermanagement Nederland. Oorzaak: geen mer-beoordeling. Resultaat: fikse vertraging.
17 november 2005	Gemeentelijke Structuurvisie 2020 vastgesteld door gemeenteraad.
24 maart 2006	Bouwaanvraag Woontoren in procedure.
1 juni 2006	Gemeenteraad aanvaardt het MER.
26 juli 2006	Specifieke verklaring van geen bezwaar van Gedeputeerde Staten.
30 november 2006	Bouwvergunning Woontoren verleend.
19 december 2006	Minnelijke overeenkomst laatste 12 huurders.
24 mei 2007	Bestemmingsplan Wijnhavenkwartier vastgesteld in de gemeenteraad.
1 juni 2007	Lege levering Zwarte Madonna / start uitvoering herontwikkeling.
21 december 2007	Afronding sloop Zwarte Madonna.
7 januari 2008	Start bouwwerkzaamheden ministeries Justitie en BZK.
25 februari 2008	Start bouwwerkzaamheden toren ‘de Kroon’ (voorheen: woontoren).
6 maart 2008	Bestemmingsplan Wijnhavenkwartier onherroepelijk.

 

Volg hier de recentie ontwikkelingen rond het het Wijnhavenkwartier